Lang leve de bruisende binnenstad en de vitale dorpskern

Om binnensteden nieuw elan te geven zijn twee zaken nodig: enthousiasme en investeringen, zowel aan de ‘zachte’ als de ‘harde’ kant. Aan beide geen gebrek in Overijssel, waar de tandem Stadsbeweging en HMO steden een krachtige impuls geeft.

De zachte kant laat zich omschrijven als netwerken, energie, kennis, ervaring, verbinding terwijl de harde kant kort kan worden samengevat als ‘financiële middelen’. ‘De Stadsbeweging en de Herstructureringsmaatschappij Overijssel vullen elkaar om die reden prachtig aan’, zegt gedeputeerde Monique van Haaf (Ruimte). ‘Het enige dat nog ontbreekt is een instrument om de openbare ruimte te verbeteren. Maar ook daar kunnen we bij helpen door de gemeenten net dat duwtje in de goede richting te geven.’

Overijssel zet stevig in op vernieuwing van zijn binnensteden. Ingrijpen is nodig om de levendigheid – en daarmee een gezonde economie – terug te brengen.

Volgens de jongste cijfers staat in januari 2018 7,9% van de winkels in de provincie leeg, oftewel 8,1% van de bijna 2,5 miljoen vierkante meter winkeloppervlak. Dat klinkt ernstig, maar een jaar eerder was dit nog 8,5% van de winkels en 9,1% van het winkeloppervlak.

Overijssel werkt lege winkelpanden snel weg

Overijssel telt daarmee nog altijd meer lege winkelpanden dan het landelijk gemiddelde van 7%. Maar de provincie weet de leegstand wel sneller weg te werken.

Misschien is dat mede te danken aan de integrale aanpak van de problematiek in binnensteden. Een veranderde behoefte van consumenten, digitalisering en met name de economische recessie die Nederland zes jaar lang teisterde, hebben veel stads- en dorpscentra een treurig aanzien vol lege etalages gegeven en de bereidheid om te investeren op een laag pitje gezet.

Overijssel neemt al vroeg in de recessie maatregelen om te voorkomen dat de leegstand van kwaad tot erger wordt. Aanvankelijk richt de aandacht zich op kwetsbare plekken op kantoorlocaties en bedrijventerreinen. Entree, in 2009, de Herstructureringsmaatschappij Overijssel, kortweg HMO, een economische gebiedsaanjager en majeure investeerder die ook al snel wordt ingezet in stadscentra. Zeven jaar later, in 2016, ziet de Stadsbeweging het licht: een innovatief programma dat ijvert voor vitale binnensteden door te verbinden, enthousiasmeren en activeren.

‘We spreken de taal van de mensen én die van investeerders’

Monique van Haaf, verantwoordelijk voor de Stadsbeweging, toont zich gelukkig met twee instrumenten om de Overijsselse binnensteden te verlevendigen. ‘Waar de Stadsbeweging de taal van de mensen spreekt en bij allerlei partijen enthousiasme doet opborrelen, spreekt de HMO de taal van het vastgoed en de grote investeerders. Je kunt de een bijna niet zonder de ander zien.’

Om leefbaar en vitaal te worden, is volgens de Stadsbeweging voor steden en dorpen een aantal belangrijke randvoorwaarden nodig. De eerste voorwaarde is focus. Hierbij zoekt de stad het antwoord op strategische vragen: wie zijn wij en wat willen we bereiken? De tweede is keuzes maken. Zet die keuze ook om in actie ofwel een beweging. Dat alles kan niet zonder samenwerking. Dit is de derde voorwaarde. De gemeente kan het niet alleen, ondernemers ook niet.

De Stadsbeweging zoekt nadrukkelijk naar het stedelijk DNA. Dat doet ze door partijen met elkaar in contact te brengen, bijvoorbeeld via Stadscafés. Ze deelt Stadscheques uit voor creatieve burgerinitiatieven en stimuleert de komst van centrummanagers. Daarnaast werkt ze met afzonderlijke gemeenten – via zogeheten Stads- of centrumarrangementen – aan samenhangende actieplannen.

‘Het gaat dan om kleine financiële impulsen, variërend van 50.000 tot 400.000 euro’, aldus Monique van Haaf. ‘Ze zijn vooral bedoeld om een band op te bouwen met de inwoners van een stad of dorp. Om in een centrum een integrale beweging op gang te krijgen. Voor specifieke, grote investeringen komt vervolgens de HMO in beeld.’

HMO-directeur Han Wiendels beaamt dat tussen Stadsbeweging en HMO een zekere ‘volgordelijkheid’ bestaat. ‘De ene investering jaagt de andere aan, als in een carrousel. Waar de Stadsbeweging begrippen als inspireren en leren op een hoger plan tilt, kent de HMO, weliswaar vanuit een maatschappelijke doelstelling, een zakelijke aanpak. Onze visie op gebiedsontwikkeling komt tot uiting in aankoop en ontwikkeling van locaties.’

Geef ondernemers vertrouwen met een heldere visie

Wiendels ziet bij ondernemers bereidheid om te investeren zodra gemeenten komen met een heldere en toekomstbestendige visie op de binnenstad. ‘Bij ondernemers gaat het altijd om het vertrouwen dat je investeringen kunt terugverdienen.’

De wisselwerking tussen Stadsbeweging en HMO is organisch, bevestigt zowel Monique van Haaf als Han Wiendels. Zo brengt de Stadsbeweging soms samenwerking tussen investeerders op gang of krijgt een Stadsarrangement meer vlees op de botten met een HMO-investering.

Een dergelijke mate van flexibiliteit wordt door gemeenten met goedkeuring ontvangen. Neem
Oldenzaal, waar de binnenstad veel leegstand laat zien. Wethouder Alida Renkema is dan ook blij met ‘haar’ tweede Stadsarrangement, dat onder meer renovatie van winkelcentrum In den Vijfhoek en herinrichting van de verrommelde Langestraat omvat. De HMO kocht het voormalig postkantoor aan de Langestraat. Dat wordt vervangen door nieuwbouw.

Renkema: ‘De Stadsbeweging heeft ons geleerd om na te denken over onze rol. Oldenzaal ligt dicht bij Enschede. In de huidige tijd moet je daarom geen knooppunt van winkels meer willen zijn. Het centrum moet ook andere functies krijgen, zoals wonen, horeca en cultuur. Doordat de Stadsbeweging partijen samenbracht, zijn vruchtbare ideeën ontstaan.

‘Maar vervolgens moet je ook echt in actie komen. Daar komt de HMO in beeld. Dat is weliswaar een private partij, maar doordat de provincie Overijssel alle aandelen in handen heeft, staat ze te boek als onafhankelijk. Dat maakt van de HMO een enorm vliegwiel. Zodra zij aanhaakt, volgen andere investeerders vanzelf. En dat is nodig, want het centrum is de economische motor van Oldenzaal.’

Innovatie ontstaat met harde en zachte instrumenten

Soortgelijke tevredenheid klinkt er in Hardenberg, waar wethouder Martijn Breukelman de Stadsbeweging zijn stad samen met inwoners ziet verlevendigen – met meer groen, een aantrekkelijk ingerichte Markt en een hernieuwde relatie met de Vecht – terwijl de HMO de mogelijkheden onderzoekt voor woon-, zorg- en maatschappelijke functies.

‘De Stadsbeweging zorgt voor ideeën van onderop, de HMO voor het vermogen om snel te kunnen handelen’, zegt Breukelman. ‘Voor mij zijn dat gescheiden werelden. Bij de HMO draait het om vastgoed, om ruimte, om middelen. Dat is de harde kant. De Stadsbeweging, die zorgt voor reuring en beleving, staat voor de zachte kant. Wil je als stad dingen voor elkaar krijgen, dan heb je beide instrumenten nodig.’

 

Tekst: Jolenta Weijers

Partners